Sự sáng tạo của trẻ em đến từ đâu? Bài học tôi nhận được sau khi triển khai dự án STEM tại hơn 30 trường học

Sự sáng tạo của trẻ em đến từ đâu? Đây là câu hỏi tôi vẫn luôn trăn trở sau hành trình xây dựng và đưa một chương trình STEM đến khoảng 30 trường học trong giai đoạn 2022 – 2023.

Khi đó, tôi rất tự tin với sản phẩm của mình. Chương trình ứng dụng công nghệ, yêu cầu học sinh tư duy nhiều hơn, sáng tạo nhiều hơn và theo tôi, nó cũng thú vị hơn các môn học thông thường.

Trải nghiệm thực tế khi triển khai chương trình STEM tại hơn 30 trường học đã thay đổi góc nhìn của tôi về giáo dục và sự sáng tạo của trẻ em.

Một chương trình hay nhưng khó triển khai

Trường đầu tiên tôi mang chương trình đến đã từ chối sau buổi trao đổi. Lý do họ đưa ra rất ngắn gọn:

“Chương trình hay nhưng khó triển khai em ạ.”

Lúc ấy, tôi vừa ấm ức vừa chán nản. Tôi tin sản phẩm của mình đủ tốt, đủ mới và có thể giúp học sinh phát triển tư duy tốt hơn. Vì vậy, tôi vẫn cố chấp giữ nguyên quan điểm rằng chương trình như vậy mới thực sự cần thiết cho trẻ.

Sự tự tin ấy càng được củng cố khi tôi quan sát em trai mình. Việc học trên trường không phải lúc nào cũng khiến em hào hứng, nhưng em có thể dành hàng giờ để lắp robot, máy xúc, cần cẩu, ô tô hay tàu thuyền.

Điều đặc biệt là sau khi hoàn thành các mẫu có sẵn, em còn tự tạo ra những sản phẩm không thuộc bất kỳ bộ hướng dẫn nào.

Sự sáng tạo bắt đầu từ một lần quan sát

Một hôm, tôi nhìn thấy em đang lắp một mô hình khá lạ nên hỏi:

Tôi: “Em lắp cái này lấy mẫu từ đâu vậy?”
Em trai: “Em đi chở hàng cùng bố, nhìn thấy nên em về em lắp.”

Câu trả lời khiến tôi thực sự bất ngờ. Em không xem hướng dẫn, không học qua một bài giảng nào và cũng không cần một mô hình mẫu đặt trước mặt.

Em chỉ quan sát một sự vật trong đời sống, ghi nhớ nó rồi tự tìm cách tái hiện bằng những chi tiết mình đang có.

Khi ấy, tôi càng tin rằng trẻ em vốn có khả năng quan sát, tưởng tượng và sáng tạo rất lớn. Điều các em cần là cơ hội được làm, được thử và tự tìm ra cách giải quyết vấn đề.

Đi đến khoảng 30 trường học, tôi mới hiểu mình đã sai ở đâu

Sau lần bị từ chối đầu tiên, tôi vẫn tiếp tục mang chương trình đến nhiều trường học và trung tâm giáo dục khác.

Tổng cộng, tôi đã đi đến khoảng 30 trường. Có những trường rất thích chương trình và đồng ý hợp tác để đưa vào giảng dạy.

Tuy nhiên, chỉ sau khoảng hai tuần triển khai, nhiều đơn vị lại lắc đầu và cho rằng chương trình không thể tiếp tục.

Đến lúc đó, tôi mới thực sự hiểu vấn đề không nằm ở việc chương trình có hay hay không.

• Phần lớn hoạt động giáo dục trong trường học được thiết kế theo mô hình giáo dục đại trà.
• Chương trình tôi xây dựng khó với cả những giáo viên trực tiếp đứng lớp.
• Nội dung STEM không phải chuyên môn sẵn có của phần lớn giáo viên tại trường.
• Một chương trình có nội dung tốt chưa chắc đã phù hợp với điều kiện triển khai thực tế.

Người sai đầu tiên là tôi. Tôi chưa tìm hiểu đủ kỹ về người dạy, người học và điều kiện của từng đơn vị trước khi đưa sản phẩm vào triển khai.

Tôi đã lấy sự hiểu biết và cách nhìn của mình để áp đặt lên một số lượng lớn người sử dụng, trong khi mỗi trường học lại có đội ngũ, nguồn lực và khả năng tiếp nhận khác nhau.

Một sản phẩm tốt chưa chắc là sản phẩm phù hợp

Sau trải nghiệm đó, tôi bắt đầu điều chỉnh cách xây dựng các sản phẩm giáo dục về sau.

Thay vì chỉ đặt câu hỏi sản phẩm có mới, có hay và có giúp học sinh phát triển tư duy hay không, tôi quan tâm nhiều hơn đến khả năng triển khai:

• Giáo viên có đủ kiến thức và thời gian để giảng dạy không?
• Nội dung có phù hợp với số đông học sinh không?
• Nhà trường cần chuẩn bị những nguồn lực nào?
• Chương trình có thể vận hành ổn định trong thời gian dài không?
• Người sử dụng thực tế đang gặp khó khăn ở đâu?

Tôi nhận ra rằng người xây dựng sản phẩm không thể chỉ nhìn vào những giá trị mình muốn tạo ra. Sản phẩm còn phải phù hợp với người trực tiếp sử dụng và môi trường mà nó được đưa vào.

Đây không chỉ là bài học trong giáo dục. Nó cũng đúng với kinh doanh, công nghệ, marketing và hầu hết các lĩnh vực phát triển sản phẩm.

Vậy sự sáng tạo của trẻ em đến từ đâu?

Sau dự án đó, một câu hỏi vẫn khiến tôi suy nghĩ:

Nếu tất cả các môn học trong hệ thống giáo dục đều chỉ dừng ở mức dễ dạy, dễ hiểu, dễ làm và cùng sử dụng một khuôn mẫu chung, thì sự sáng tạo của trẻ em sẽ nằm ở đâu?

Giáo dục đại trà cần những chương trình có thể triển khai ổn định cho số đông. Đây là nhu cầu hoàn toàn thực tế.

Tuy nhiên, trẻ em cũng cần những khoảng không gian riêng để được quan sát, thử nghiệm, mắc lỗi và tạo ra những thứ không nằm trong hướng dẫn.

Sự sáng tạo không nhất thiết bắt đầu từ một công nghệ hiện đại hay một chương trình học phức tạp. Đôi khi, nó bắt đầu từ một lần trẻ nhìn thấy chiếc xe ngoài đường, một món đồ trong gia đình hoặc một vấn đề mà trẻ muốn tự giải quyết.

Đôi khi giới hạn lại tạo ra sự sáng tạo

Em trai tôi đến nay vẫn có niềm đam mê với việc tự chế tạo những thứ mình thích.

Có những món đồ em xin bố mẹ hoặc anh chị nhưng không được mua. Khi đó, em sẽ tìm vật liệu có sẵn và tự làm một phiên bản theo cách của mình.

Vì vậy, trong gia đình tôi vẫn thường có câu nói vui:

“Nhà nghèo lắm, làm gì có tiền mà mua.” 😎

Nghe thì có vẻ chỉ là một câu nói đùa, nhưng có lẽ chính những giới hạn ấy đã tạo ra động lực để em quan sát kỹ hơn, suy nghĩ nhiều hơn và tự tìm cách tạo ra điều mình muốn.

Kết luận

Sau hành trình đưa STEM đến khoảng 30 trường học, tôi nhận ra rằng sự sáng tạo của trẻ em không chỉ phụ thuộc vào chương trình học khó hay dễ.

Sáng tạo đến từ sự tò mò, khả năng quan sát, những trải nghiệm trong cuộc sống và một môi trường cho phép trẻ được thử nghiệm theo cách riêng.

Một chương trình giáo dục tốt không chỉ cần truyền đạt kiến thức mà còn cần tạo ra không gian để trẻ đặt câu hỏi, thử làm, thất bại và tiếp tục tìm giải pháp.

Có lẽ điều người lớn cần làm không phải là đưa trẻ vào thêm nhiều khuôn mẫu, mà là giúp các em có thêm cơ hội khám phá thế giới và biến những điều quan sát được thành sản phẩm của riêng mình.

Bài viết được chia sẻ từ trải nghiệm thực tế của Lê Hà Oanh trong quá trình xây dựng và triển khai chương trình giáo dục STEM tại các trường học giai đoạn 2022 – 2023.